OPIS INWENTARYZACYJNY

PRZED KONSERWACJĄ

Rzeźba jest formą pełnoplastyczną, ustawioną na cokole, przedstawia postać świętego Jana Nepomucena. Figura znajduje się przy skrzyżowaniu ulic Doliny Służewskiej (dawniej aleja Generała Władysława Sikorskiego) i Nowoursynowskiej nad Potokiem Służewskim w Warszawie. Pierwotnie stała w pobliżu kościoła pod wezwaniem Świętej Katarzyny. W latach 80-tych naszego wieku z powodu budowy trasy szybkiego ruchu przeniesiono ją w obecne miejsce.
Obiekt jest kompozycją wolnostojącą, frontem zwróconą w kierunku południowo-wschodnim i otoczoną metalowym ogrodzeniem. Całość zaprojektowano na planie prostokąta wymiarami zbliżonego do kwadratu. Front tworzy krótszy bok.
Autor i warsztat są nieznane.
Rzeźba powstała prawdopodobnie w 1864 roku (datę ustalono na podstawie inskrypcji) i być może upamiętnia powstanie styczniowe lub pielgrzymkę .
Figurę i jeden z elementów podstawy wykuto w mikrytowo-sparytowym wapieniu organodetrytycznym zawierającym glaukonit i piryt. Jest to skała porowata koloru kremowożółtego. Pozostałe elementy cokołu zrealizowano w krzemionkowo-żelazistym piaskowcu kwarcowym. Jest to również materiał porowaty, barwy jasnokremowej o rudym odcieniu. Do wykonania użyto dłut rzeźbiarskich i kamieni szlifierskich. Obiekt składa się z sześciu elementów, z których każdy wykonano z pojedynczego bloku.
Wymiary :

całości kompozycji:
    wysokość - 283,5 cm
    szerokość - 71,5 cm
    głębokość - 76,5 cm
rzeźba bez głowy:
    wysokość - 116,5 cm
    szerokość - 50,0 cm
    głębokość - 47,0 cm
gzyms cokołu:
    wysokość - 13,0 cm
    szerokość - 58,5 cm
    głębokość - 60,0 cm
nasadnik:
    wysokość - 14,0 cm
    szerokość - 45,0 cm
    głębokość - 46,5 cm
cokół z inskrypcją:
    wysokość - 88,0 cm
    szerokość - 41,5 cm
    głębokość - 43,0 cm
baza:
    wysokość - 37,5 cm
    szerokość - 53,5 cm
    głębokość - 55,0 cm
płyta:
    wysokość - 14,5 cm
    szerokość - 71,5 cm
    głębokość - 76,5 cm
metalowe ogrodzenie:
    wysokość - 80,0 cm
    szerokość - 180,0 cm
    głębokość - 220,0 cm

Na obecnym etapie prac treść inskrypcji jest nieczytelna w wyniku nałożenia grubych warstw malarskich, odczytano tylko: "1864".

Opis ikonograficzny

Obiekt jest kompozycją wolnostojącą, otoczoną metalowym ogrodzeniem na planie kwadratu, frontem zwróconą w kierunku południowo-wschodnim. Najprościej można go podzielić na dwie składowe: cokół (część architektoniczna) i stojącą na nim figurę (część rzeźbiarska). Całość oparto na planie prostokąta zbliżonego wymiarami do kwadratu (front i tył stanowią boki krótsze a prawa i lewa strona dłuższe).
Najniższym elementem jest płyta, która w całości była wkopana w ziemię. Na niej posadowiono bazę zakończoną u góry profilami: fazą a nad nią piętką. Baza stanowi podstawę dla trzonu cokołu, na którego froncie wykuto inskrypcję obecnie nieczytelną. Smukłe proporcje cokołu podkreśla i zarazem harmonijnie wydłuża nasadnik o takiej samej szerokości i głębokości, którego dolną krawędź podkreśla profil nazywany kostką. Elementy postumentu zamyka od góry bogato profilowany gzyms. Najniższym profilem jest kostka, następnym ćwierćwałek, który pierwszą kostkę łączy z następną. Profile kończy syma zamknięta płytą z płaszczyzną górną ze spadkiem na zewnątrz. Zakomponowany w ten sposób cokół wieńczy rzeźba.

Mimo rozfragmentowania figury, opis ikonograficzny przedstawiono tak jakby była w całości. Rzeźba przedstawia postać stojącą w kontrapoście na lewej nodze, z prawą wysuniętą do przodu i lekko skręconą na zewnątrz. Święty w lekko zgiętych rękach trzyma krzyż i palmę (atrybuty męczeństwa) zaciskając wszystkimi palcami prawej dłoni koniec długiego ramienia krzyża (lewa dłoń nie istnieje). Ubrany jest w sutannę spływającą miękkimi fałdami do "ziemi" i zapiętą wypukłymi guzikami na lewą stronę, na nią nałożona jest komża, nazywana rokietą, zakończona drobną, precyzyjnie płaskorzeźbioną koronką. Plecy i ramiona przykrywa mantolet związany pod szyją. Jego powierzchnia w sugestywny sposób naśladuje futro z gronostajów. Komża i mantolet są tej samej długości i kończą się nad kolanami. Głowę świętego nakrywa biret.
Spiętrzone z przodu fałdy rzeźby podkreślają jej oś lekko wygiętą w literę "s". Od frontu strój zdobi obfite drapowanie. Wysunięte do przodu kolano opina sutanna. Od jego wewnętrznej strony zaczynają się pełne fałdy okrywające lewą stronę postaci. W tym miejscu bogato udrapowana sutanna uwypukla kontrapost kompozycji. Komża jest równie sprawnie zarzeźbiona. Najwięcej zakładek jak już wspomniano jest na osi figury. Z jej prawej strony tkanina napina się na udzie a z lewej swobodnie opada. Natomiast poły mantoletu są wywinięte na zewnątrz. Z tyłu forma jest potraktowana ubogo. Jedynie sutanna jest silnie drapowana a mantolet określono łagodnymi załamaniami płaszczyzny.

Św. Jan Nepomucen, jak podają źródła bibliograficzne, urodził się w miejscowości Pomuk (Nepomuk) w Czechach około roku 1350. Pierwsza udokumentowana informacja o nim pochodzi z roku 1370 - kiedy jako kleryk zatrudniony jest na stanowisku notariusza sądu biskupiego w kurii biskupiej w Pradze. W 1380 otrzymał święcenia kapłańskie i został altarzystą w praskiej katedrze. Wkrótce potem został proboszczem przy kościele św. Galla (Gawła). Nadal pracował jako notariusz przy arcybiskupie Janie Jenzensteinie (Jan z Jenzenstein), który w roku 1381 wysłał Świętego na studia uniwersyteckie do Pragi a następnie (1382-1387) do Padwy. Studia ukończył uzyskując tytuł doktora prawa i został kanonikiem-proboszczem przy kolegiacie św. Idziego w Wyszochradzie. Od 1389 roku jako kanonik-proboszcz przejął kościół św. Piotra i Pawła również w Wyszochradzie. W 1390 roku został mianowany wikariuszem generalnym arcybiskupa Jana Jenzenstein; od tego momentu wszedł pomiędzy niekończące się spory pomiędzy prałatem a królem Wacławem IV Luksemburczykiem.
Ostatnim zatargiem pomiędzy kościołem a królem, w którym uczestniczył Święty było osadzenie nowego biskupa. Król chcąc umniejszyć władzę biskupa postanowił w miejsce umierającego opata z klasztoru w Kladruby osadzić swojego kandydata na biskupa, a klasztor zmienić na kurię i pałac biskupi. Święty Jan Nepomucen z polecenia swojego przełożonego zatwierdził nowego opata i rzucił klątwę na wicekanclerza królewskiego za to, że publicznie bluźnił i szydził z wiary świętej.
W efekcie Wacław IV aresztował św. Jana z dwoma innymi kapłanami. Po torturach wypuścił duchownych ale bez Świętego, którego kazał zrzucić z mostu Karola do Wełtawy. Przypuszcza się, ze wydarzenia te miały miejsce pomiędzy 19 a 25 marca 1393 roku. Zwłoki męczennika znaleziono dopiero po kilkunastu dniach i złożono je tymczasowo w kościele św. Krzyża w pobliżu rzeki. Następnie pochowano pod katedrą w grobowcu z napisem: Johannes de Pomuk.

Po śmierci Wacława IV (†1419) kult świętego zaczął się szerzyć spontanicznie: zaczęto wydawać jego żywoty i składać mu cześć liturgiczną. Mniej więcej po czterdziestu latach od męczeńskiej śmierci zaczęto głosić, iż Jan Nepomucen zginął ponieważ nie chciał wyjawić tajemnicy spowiedzi świętej (niestety żadne dokumenty takiego toku wydarzeń nie potwierdzają). Prawdopodobnie król miał zabić kapłana, gdyż nie chciał mu wyjawić treści spowiedzi królowej (Jan był jej spowiednikiem). Wacław był o nią zazdrosny. Kult nasilił się w XVII wieku, a w 1721 roku został oficjalnie aprobowany przez kościół, który osiem lat później dokonał kanonizacji Jana Nepomucena na świętego.

W ikonografii św. Jan Nepomucen jest ubrany w strój kanonika, w dłoniach trzyma krzyż i palmę - symbole męczeństwa dla Chrystusa i wiary świętej.

PO KONSERWACJI

W trakcie zabiegów oczyszczono rzeźbę i cokół z przemalowań, i odsłonięto pierwotną powierzchnię. Umożliwiło to odczytanie treści inskrypcji:

Piotrowski
Jakób
Służewianom
na pamiatkę

HISTORIA

A. NA PODSTAWIE MATERIAŁÓW ŹRÓDŁOWYCH I BIBLIOGRAFII ORAZ NA PODSTAWIE BADAŃ OBIEKTU

Dotarcie do źródeł bibliograficznych zawierających przedstawienia św. Jana Nepomucena z nad Potoku Służewskiego w Warszawie było bardzo dużym problemem.
Najwięcej informacji o historii zdobyto z przekazu ustnego księdza Józefa Maja proboszcza parafii pod wezwaniem Św. Katarzyny na Warszawskim Służewiu latem 1998 roku.
Jedynym dokumentem ikonograficznym jaki znaleziono jest fotografia umieszczona w pracy dyplomowej dotyczącej interpretacji ikonograficznej przedstawień św. Jana Nepomucena wykonana przez Annę Koss na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki A.S.P. w Warszawie w 1982roku. Jest to fotografia czarnobiała wykonana w 1982 roku, czyli po translokacji.
Informacje pisane są również ubogie. Chronologicznie najwcześniejszą jest bardzo krótka wzmianka we wspomnianej pracy dyplomowej Anny Koss. Autorka swoją pracę oparła na przykładach rzeźb wolnostojących w Warszawie i na Mazowszu. Przy dość bogatym w źródła opracowaniu na temat naszego przedstawienia podała następującą informację:

"Św. Jan Nepomucen z ulicy W. Idzikowskiego na Służewiu, to niewysoka kamienna figura o cechach stylu barokowego. Ustawiona na postumencie. Niestety, brak danych bibliograficznych o nim nie pozwala na dokładniejsze odtworzenie jego historii. Jedynie trudno czytelna inskrypcja na postumencie wskazuje na to, że został postawiony na pamiątkę pielgrzymki w 1866 roku."

Inną pisaną wzmianką jest krótka informacja w "Gazecie Stołecznej" (dodatku do "Gazety Wyborczej") z 5 marca 1998 roku pt. "Chcieli złej sławy?" o zniszczeniu rzeźby.

Przy obecnym stanie zachowania ustalono, że rzeźba prawdopodobnie powstała w 1864 roku. Trudno jednak jest posądzać p. Annę Koss o złe odczytanie inskrypcji i dla tego z ustaleniem czasu powstania powstrzymano się do czasu uczytelnienia po oczyszczeniu cokołu. Przypuszcza się również, że figura powstała na pamiątkę Powstania Styczniowego.
Pierwotnie stała w pobliżu kościoła Świętej Katarzyny na Służewiu. W latach 80-tych XX w. w związku z budową trasy szybkiego ruchu obiekt przeniesiono w pobliże Potoku Służewskiego (obecne miejsce ekspozycji). O niefachowo przeprowadzonych pracach przy translokacji świadczą zniszczenia oraz użyte do ich naprawy materiały.
W dniu 7 kwietnia 1989 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków pod nr 2436/B.
Na początku marca 1997 roku rzeźba została uszkodzona przez wandali przez co jej egzystencja została w znacznym stopniu zagrożona.
22 października 1997 roku obiekt zdemontowano i przewieziono do pracowni konserwatorskiej w Katedrze Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej i Elementów Architektury na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych przy ul. Wybrzeże Kościuszkowskie 37.

Podczas oczyszczania postumentu odczytano treść inskrypcji: "Piotrowski / Jakób / Służewianom / na pamiątkę / 1864r.". Kim był i z jakiej okazji postawił figurę pan Piotrowski nie udało się ustalić. Jego nazwisko nie figuruje w "Polskim słowniku bibliograficznym" ani w "Encyklopedii Warszawy". Dalsze poszukiwania wymagałyby wejrzenia w archiwum pobliskiej parafii Świętej Katarzyny.

18 marca 2004
Rzeźba po konserwacji długo nie postała spokojnie. W październiku 2002 roku ktoś zrzucił ją z cokołu. Zniszczenia były znaczne.

B. ŹRÓDŁA I BIBLIOGRAFIA OBIEKTU

PRZEKAZY USTNE

1. Ksiądz Józef Maj proboszcz parafii pod wezwaniem Św. Katarzyny na Warszawskim Służewiu jako jedyna osoba z najbliższego otoczenia podał najwięcej informacji na temat rzeźby.

ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE

1. Fotografia czarno-biała z pracy dyplomowej: Koss A., Interpretacja ikonograficzna przedstawień św. Jana Nepomucena na przykładzie rzeźby wolnostojącej w Warszawie i na Mazowszu, mpis A.S.P., Warszawa 1982.

MATERIAŁY HISTORYCZNE

1. Fros H., Twoje imię, Kraków 1975.
2. (Ewa), Chcieli złej sławy?, "Gazeta Stołeczna" ( dodatek do "Gazety Wyborczej", nr, 5.03.1997r., s. 1.
3. Koss A., Interpretacja ikonograficzna przedstawień św. Jana Nepomucena na przykładzie rzeźby wolnostojącej w Warszawie i na Mazowszu, praca dyplomowa pod kierunkiem , mpis A.S.P., Warszawa 1982.
4. Zaleski W., Święci na każdy dzień, Warszawa 1995.

MATERIAŁY PORÓWNAWCZE - ikonografia konieczna do rekonstrukcji

1. Fotografia czarno-biała z pracy dyplomowej: Koss A., Interpretacja ikonograficzna przedstawień św. Jana Nepomucena na przykładzie rzeźby wolnostojącej w Warszawie i na Mazowszu, mpis A.S.P., Warszawa 1982.

BUDOWA TECHNOLOGICZNA OBIEKTU

STRATYGRAFIA OBIEKTU

PRZED KONSERWACJĄ

Tabela 1.
Stratygrafia obiektu przed konserwacją.

Objaśnienie skrótów:
b. c. - biel cynkowa,
cz. k. - czerń kostna,
żel. ż. - pigment żelazowy żółty,
pob. wap. - pobiała wapienna,
g. - gips,
żel. czerw. - pigment żelazowy czerwony,
ol. - spoiwo olejne.

Obiekt składa się z 15 -17 warstw technologicznych, spośród których możemy wyróżnić dwa okresy historyczne.

W skład pierwszego czasokresu, zawartego pomiędzy powstaniem rzeźby a latami 80-tymi XX wieku zaliczono elementy kamienne wykonane z wapienia, kit gipsowy, nawarstwienia pochodzenia naturalnego oraz siedem powłok malarskich będących wynikiem późniejszych przemalowań.

Druga warstwa historyczna zamyka okres pomiędzy ósmą dekadą naszego wieku do czasu podjęcia działań konserwatorskich. W jej skład wchodzą: żelazny bolec, spoiny cementowe, kity na powierzchni oraz 2 - 4 powłoki malarskie.

Powyższą tabelę wykonano na podstawie analizy obiektu, badań mikrochemicznych oraz przekroju poprzecznego poprzez warstwę malarską pobraną z rzeźby, którego obraz przedstawia poniższa ilustracja.

PO KONSERWACJI

Zabiegi konserwatorskie w znacznym stopniu zmieniły stratygrafię obiektu ponieważ miały na celu usunięcie warstw, których obecność była szkodliwa dla kamienia. W praktyce było to usunięcie bądź wymiana wszystkich warstw wyróżnionych na kamieniu (usunięto powłoki olejne, cementowe kity i żelazny bolec). W efekcie ilość warstw uległa zmniejszeniu z siedemnastu do siedmiu.

Tabela 2.
Stratygrafia obiektu po konserwacji.

TECHNIKA WYKONANIA

PRZED KONSERWACJĄ

Działania autorskie.

Kompozycja przedstawia rzeźbę pełnoplastyczną stojącą na cokole składającym się z pięciu elementów. Rzeźbę oraz nasadnik wykuto z pojedynczych bloków wapiennych dłutami rzeźbiarskimi i przeszlifowano w całości kamieniami szlifierskimi. Natomiast poszczególne części cokołu wykonano w piaskowcu również z pojedynczych bloków. Na powierzchni stwierdzono nieliczne ślady:

1. gradziny:
   front - na mantolecie pod skrzyżowaniem ramion krzyża;
   strona lewa - w załamaniach fałdów sutanny;
2. dłuta płaskiego:
   front - z prawej strony figury wewnątrz mantoletu;
3. dłuta półokrągłego:
   tył - powierzchnia mantoletu;
4. dłuta szerokiego płaskiego:
   na górnych i dolnych płaszczyznach elementów postumentu;
5. szpica:
   górne i dolne powierzchnie elementów postumentu - linie pomocnicze wykreślające osie elementów;
6. nawiertów:
   front - kąciki oczu, koronka.

Działania wtórne

Obiekt osadzono na betonowej podmurówce a poszczególne elementy były zestawione jeden na drugim bez użycia bolców, kleju i izolacji. Miejsca styku zafugowano.

Głowę zamontowano przy pomocy metalowego bolca, który osadzono w spoiwie cementowym z piaskiem. Tegoż spoiwa użyto również do przyklejenia dolnej partii rzeźby i do wypełnień ubytków. O jego wtórnym zastosowaniu świadczy obecność powłok barwnych pod kitami. Wypełnienie fug, bolec i spoiwo cementowe są dodatkami zastosowanymi po translokacji w latach 80-tych.

Powierzchnię obiektu wielokrotnie pokrywano powłokami malarskimi.

PO KONSERWACJI

Obiekt po zdemontowaniu oraz w trakcie konserwacji dezynfekowano odpowiednim preparatem. Preparat nakładano pędzlem.

Do usuwania powłok malarskich użyto alkalicznej pasty, którą na nie nakładano na okres 24 godzin, a po przereagowaniu zdejmowano szpachelką i zmywano wodą pocierając plastikową szczotką.

Odsalanie kamienia przeprowadzono metodą swobodnej migracji soli do rozszerzonego środowiska. Na wilgotną powierzchnię nakładano kompresy z ligniny nasączonej wodą destylowaną.

Odłupane fragmenty przyklejono żywicą epoksydową po uprzednim zaimpregnowaniu przełamów hydrofilnym preparatem wzmacniającym.

Rekonstrukcje wykonano we flekach oraz w kicie. Gniazda pod fleki wykuto dłutami rzeźbiarskimi, natomiast fleki przycięto piłą do drewna i dopasowano do gniazd dłutami oraz kamieniami szlifierskimi. Powierzchnię gniazd i fleków zaimpregnowano preparatem impregnującym a po usieciowaniu preparatu fleki przyklejono żywicą poliestrową.

IDENTYFIKACJA MATERIAŁÓW

PRZED KONSERWACJĄ

Materiały pierwotnie użyte:

1. Na podstawie badań petrograficznych stwierdzono, że rzeźbę i nasadnik wykonano w mikrytowo-sparytowym wapieniu organodetrytycznym zawierającym glaukonit i piryt. Natomiast badania dyfraktometryczne pozwoliły dodatkowo na identyfikację minerałów, które stanowią więcej niż 2% masy próbki. Ich ilość określa procent w stosunku do całości widma: kalcyt (najwięcej - ok. 100%), klinochlor (10,5%), illit (4,7%), kwarc (0,4%). Porowatość efektywna skały, zmierzona porometrem helowym, jest bardzo duża i wynosi 41,667%; ilustrują ją fotografie barwne szlifów cienkich.
2. Na podstawie badań petrograficznych stwierdzono, że pozostałe elementy cokołu wykonano z krzemionkowo-żelazistego piaskowca kwarcowego. Badania dyfraktometryczne pozwoliły zidentyfikować: kwarc (najwięcej - ok. 100%), klinochlor (11,8%), montmorylonit (0,4%). Porowatość efektywna jest bardzo duża i wynosi 27,407%; ilustrują ją fotografie barwne szlifów cienkich.

Materiały wtórnie użyte:

1. cement - jako spoiwo mocujące głowę i dolny element fałdu;
2. gips - jako kit uzupełniający zagłębienie na plecach (105 cm od podstawy rzeźby, 23 cm od lewej strony);
3. spoiwo olejne z domieszką bieli cynkowej - do wypełnienia fug;
4. żelazny bolec - mocujący głowę.

PO KONSERWACJI

Materiały użyte do oczyszczenia i odsolenia obiektu:

1. alkaliczny preparat do usuwania powłok olejnych i emulsyjnych z powierzchni skał zawierających wapń;
2. woda destylowana - medium do odsolenia obiektu metodą swobodnej migracji soli rozpuszczalnych w wodzie do rozszerzonego środowiska;
3. lignina - rozszerzone środowisko w procesie odsalania.

Materiały użyte do uzupełnień ubytków i rekonstrukcji:

1. wapień janikowski - fleki oraz rekonstrukcje w rzeźbie i nasadniku wapiennym;
2. piaskowiec - fleki w piaskowcowych elementach cokołu;
3. zaprawa cementowo-wapienna - drobne ubytki w rzeźbie;
4. krzemoorganczne spoiwo do kitów.

Materiały użyte do wzmocnienia strukturalnego i hydrofobizacji:

1. hydrofilny środek wzmacniający strukturę kamienia naturalnego na bazie estru etylowego kwasu krzemowego sieciujący pod wpływem wody zmagazynowanej w systemie porów bądź z wilgocią powietrza;
2. środek o właściwościach hydrofobowych i wzmacniających na bazie żywicy krzemoorganicznej sieciującej pod wpływem katalizatora dostarczonego przez producenta.

OPIS WARUNKÓW PRZECHOWYWANIA OBIEKTU PRZED KONSERWACJĄ

Kompozycję zaprojektowano do ekspozycji zewnętrznej jako wolnostojącą rzeźbę posadowioną na architektonicznym postumencie i otoczoną żelaznym ogrodzeniem. Obecnie frontem jest zwrócona w kierunku południowo-wschodnim; tuż za nią rosną jałowce. Rzeźba stoi w miejscu mało uczęszczanym, co pozwoliło wandalom bezkarnie ją zniszczyć.
Obiekt stojąc na wolnym powietrzu jest narażony na działanie wszystkich czynników atmosferycznych nieobojętnych dla stanu zachowania kamienia, są to: opady atmosferyczne, wiatry, nasłonecznienie oraz związane z nimi wilgotność powietrza i amplitudy temperatury. Obok szkodliwego działania czynników atmosferycznych należy wymienić obecność związków agresywnych dla kamienia (gazy i pary bezwodników kwasowych; substancje organiczne: kwasy, węglowodory, rozpuszczalniki, związki fluorowe; oraz aerozole: pył, dym, mgła) znajdujących się w powietrzu i opadach w wyniku ich zanieczyszczenia poprzez przemysł oraz ruch kołowy (w tym przypadku o dużej bliskości i natężeniu: od strony południowej i wschodniej figurę otaczają krzyżujące się ze sobą ulice szybkiego ruchu). Sąsiedztwo ulic w sposób szczególny naraża kompozycję na bardzo duże stężenie spalin oraz drgania (które mogą powodować mikrospękania w skale). Rosnące z tyłu jałowce stanowią zagrożenie - zacieniając zwiększają wilgotność wokół obiektu, pod wpływem wiatrów uderzają i ocierają się o jego powierzchnię, a korzeniami mogą zachwiać jego statykę.
Wapień oraz piaskowiec jako materiały porowate są szczególnie narażone na wspomniane czynniki. Opady atmosferyczne wprowadzają w pory tych skał duże ilości wody, która może szkodzić obiektowi na różne sposoby. Jako rozpuszczalnik może rozpuszczać i wypłukiwać spoiwo ze skały. Obecne w niej wspomniane związki chemiczne, przyspieszają rozpuszczanie kalcytu, bądź tworzą (w trakcie wysychania) sole wielokrotnie zwiększające swoją objętość (np.: CaSO₄ -2H₂O) przez co powodują dezintegrację granularną. Podobnie do soli powodujących dezintegrację działa sama woda, w chwili obniżenia temperatury poniżej 0°C. Działanie opadów może mieć też charakter mechaniczny: krople deszczu czy też gradu mogą wykruszać powłoki olejne a następnie materiał skalny.
Inną drogą wnikania wody w pory jest podsiąkanie kapilarne, co przy omawianym obiekcie jest ułatwione z powodu braku izolacji poziomej.
W naszym klimacie najczęściej występują wiatry zachodnie. Ich występowanie można zaobserwować na powierzchni rzeźby. Od strony zachodniej warstwy malarskie osuszane przez wiatr trzymają się w dobrym stanie a w miejscach nie owiewanych oraz osłoniętych jałowcami, wilgotne ulegały odspojeniu.
Kompozycja jest poddawana ciągłemu nasłonecznieniu. Słońce w pierwszej kolejności nagrzewa warstwy linoksydu różniące się współczynnikiem rozszerzalności cieplnej od kamienia, co powoduje zrywanie i łuszczenie się powłok wraz z materiałem z powierzchni obiektu. Częste w naszym klimacie zmiany dobowe temperatury (gorący dzień - chłodna noc, mocne nagrzanie przez słońce - nagły deszcz) mogą zwielokrotnić działania insolacji.
Należy wspomnieć, że zanim pomalowano powierzchnię, erozja przebiegała swobodnie w sposób charakterystyczny dla tych skał. Trwało to prawdopodobnie krótko i miało miejsce w czasie kiedy zanieczyszczenie powietrza było znacznie niższe. Od pierwszego pomalowania do obecnej chwili czynniki atmosferyczne atakowały bezpośrednio kamień tylko na powierzchniach, z których odspoiła się farba.

STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ

Największe zagrożenie dla kompozycji miał akt wandalizmu. Ekspozycja w miejscu mało uczęszczanym przyczyniła się do bezkarnego uszkodzenia zabytku i cudem jest, że nie został zniszczony całkowicie. Osoby, które się tego dopuściły posługiwały się prawdopodobnie drewnianymi narzędziami (np. kij baseball'owy). Świadczą o tym pozostawione ślady. W wyniku dewastacji figura uległa rozbiciu. Zlokalizowano następujące ubytki powstałe z w/w przyczyny :

przód:

1. głowę utrącono u podstawy szyi, z przełamu wystaje żelazny bolec, powierzchnię przełamu od jego połowy do tyłu pokrywa zaprawa cementowa, wymiary przełamu: średnica 11 ± 1cm ;
2. górny element krzyża, głowa i lewa ręka Chrystusa, oraz fragment palmy ;
3. dolny element krzyża, od połowy pasyjki z fragmentem palmy ;
4. ubytek lewej fałdy peleryny na wysokości 79cm od podstawy, dł. 30cm, szer. 6cm ;
5. ubytek prawej fałdy peleryny na wysokości 67cm od podstawy, dł. 23cm, szer. 9cm; strona lewa:
6. ubytek fałdy na wysokości 48cm;

strona prawa:

7. ubytek dolnej krawędzi peleryny na wysokości 66cm od podstawy, 16cm od prawej strony ;

tył:

8. dolna krawędź peleryny, ciąg dalszy ubytku widocznego z przodu (nr 5).

Z oderwanych fragmentów zachowała się istotna dla formy rzeźbiarskiej większość (brak jest tylko lewej dłoni). Wokół obiektu znaleziono fragmenty, których przełamy pasują do rzeźby :

1. głowa (wys. 21cm, szer. 14,5cm, gł. 15cm): w 60% pokryta farbą, szare nawarstwienia, przy twarzy farby nie ma, co jest prawdopodobnie spowodowane uderzeniem, które zniszczyło nos, łuk brwiowy prawy, górny fragment wąsów. Na szyi fragment jest pęknięty i odspaja się w miejscu pęknięcia, przedni róg biretu jest utrącony.
2. lewa dłoń (wys. 13cm, szer. 10cm, gł.10cm): w ok. 40% pokryta farbą, na powierzchni grzbietu kciuka ubytek warstwy powierzchniowej;
3. fragment lewego fałdu (wys.33cm, szer. 15cm, gł. 7cm): ubytki na krawędziach, większy na wybrzuszeniu zewnętrznym fałdy (wys. 7cm, szer. 4cm, gł. 2cm). Przełam pasuje do rzeźby na długości 33cm.
4. fałd prawy, górny (wys. 11cm, szer. 11cm, gł. 6cm);
5. fałd prawy, dolny (wys. 18cm, szer. 6,5cm, gł. 5,5cm);
6. dolne, pionowe ramię krzyża (wys. 12cm, szer. 4cm, gł. 4cm);
7. fragment palmy z za górnego ramienia krzyża (wys. 9cm, szer. 5,5cm, gł. 4,5cm).

Postument w niedużym stopniu uległ mechanicznym ubytkom. Widoczne są utrącone narożniki z gzymsu: z lewej strony lewy i z tyłu prawy (oba ubytki dł. 13cm, szer. 4cm), oraz fragmenty z elementu wapiennego: profil (prawa strona dł.15cm i przód dł.5 cm) , krawędź pionowa na całej wysokości (front, prawa strona obiektu, dł. 14cm, szer. 4cm) .
Nie bez znaczenia dla stanu zachowania obiektu był fakt translokacji rzeźby w latach 80-tych naszego wieku a ślady po niej świadczą o braku kompetencji konserwatorskich i umiejętności manualnych wykonawców. Fragmenty, jakie już wtedy były oderwane - głowa oraz znaczna część prawego, tylnego narożnika figury przy podstawie (z prawej strony rzeźby - 27cm od tyłu, z tyłu 16cm od prawej krawędzi, do wysokości 31cm) - odspoiły się ponownie. Przyczyną jest użyte spoiwo cementowe o nieodpowiednich parametrach dla sklejania wapienia (jest zdecydowanie twardsze i mniej porowate). Do umocowania głowy dodatkowo użyto żelaznego bolca, który w wyniku korozji rozsadził kamień. Oprócz w/w miejsc, na obiekcie znajduje się jeszcze jedno połączenie cementowe, które nadal spełnia swoją funkcję (front, narożnik podstawy rzeźby: z przodu 24cm od lewej krawędzi rzeźby, na lewym boku 20cm od przedniej krawędzi, przebiega po górnej powierzchni podstawy).
W tym czasie wykonano również rekonstrukcje formy i powierzchni rzeźby, używając takiej samej zaprawy:

przód:

1. na prawej połowie głowy na włosach nad skronią ;
2. fałda (84cm od podstawy, od prawej strony rzeźby 7 cm, wys. 15cm);

prawa strona:

3. 17cm od podstawy, 14cm od frontu, wys. 20cm, szer. 7cm;
4. 41cm od podstawy, 14cm od tyłu, wys. 4cm, szer. 4cm;

tył:

5. 26cm od podstawy, 21cm lewej strony, wys. 10cm, szer. 1,5cm;
6. na miejscu dużego ubytku warstwy powierzchniowej, na wysokości 53cm, 5cm od lewej krawędzi, wys. 33cm, szer. 27cm, gł. 1-1,5cm .

Kolejne zagrożenie o długotrwałym działaniu destrukcyjnym stworzył proces wielokrotnego pokrywania powłokami malarskimi (9 - 11 warstw), w większości zawierającymi spoiwo olejne (tylko dwie warstwy jako spoiwo miały węglan wapnia). Obecnie na całej powierzchni pozostały duże ich ilości zakrywając grubą warstwą drobne szczegóły: delikatnie rzeźbioną koronkę rokiety, spłyciły oczodoły, pukle włosów, drobne załamania draperii i doprowadziły do zaniku treści inskrypcji .
Rozmieszczenie powłok malarskich na obiekcie:

Rzeźba :

przód:

1. brak powłok - ramiona, kolano i górne powierzchnie podstawy;
2. spękana i łuszcząca się powłoka - na mantolecie w pobliżu miejsc bez powłoki, wokół kolana, na pionowych powierzchniach podstawy;
3. szczelne zaleganie - powierzchnia pomiędzy szyją a skrajem rokiety, na sutannie .

strona lewa:

4. brak powłok - powierzchnia pionowa podstawy;
5. spękana i łuszcząca się powłoka - na mantolecie i ramieniu;
6. szczelne zaleganie - na rokiecie pod mantoletem, sutanna.

tył:

7. brak powłok - 20 cm od dołu starta przez jałowce;
8. spękana i łuszcząca się powłoka - na całej powierzchni mantoletu i na sutannie powyżej wysokości 20 cm do 5 cm przed krawędzią rokiety ;
9. szczelne zaleganie - na powierzchniach kitów cementowych i na sutannie w pasie szerokości 5 cm od skraju rokiety .

strona prawa:

10. brak powłok - na ramieniu, na mantolecie bliżej tyłu rzeźby ;
11. spękana i łuszcząca się powłoka - no pozostałej części mantoletu, na rokiecie i na powierzchni sutanny ;
12. szczelne zaleganie - na sutannie od dołu do wysokości 45 cm.

Cokół:

przód:

13. brak powłok - od dołu wnikając w obszary spękanej i łuszczącej się powłoki ;
14. spękana i łuszcząca się powłoka - pas powierzchni szerokości około 30 cm pomiędzy brakiem powłok a ich szczelnym zaleganiem ;
15. szczelne zaleganie - od góry do połowy cokołu .

strona lewa:

16. brak powłok - od dołu wnikając w obszary spękanej i łuszczącej się powłoki ;
17. spękana i łuszcząca się powłoka - pas powierzchni szerokości około 30 cm pomiędzy brakiem powłok a ich szczelnym zaleganiem ;
18. szczelne zaleganie - od góry pominąwszy wapienny element do połowy cokołu .

tył:

19. brak powłok - na wapiennym elemencie;
20. szczelne zaleganie - na pozostałych elementach. strona prawa:
21. brak powłok - starta przez jałowce.

Farba tworząc grubą, szczelną i twardą powłokę, w obecności czynników powodujących erozję skał, odegrała znaczącą rolę w destrukcji warstw przypowierzchniowych. Jej obecność zmieniła naturalny przebieg procesów wietrzenia potęgując dezintegrację tych warstw oraz warunkując obszary zasolenia obiektu.
Rozmieszczenie powłok zależne od ich stanu zachowania w dużym stopniu pokrywa się ze strefami oddziaływania czynników atmosferycznych na rzeźbę. Można wyróżnić trzy strefy, które w dużym stopniu są uzależnione od modelunku oraz od orientacji obiektu względem stron świata.
Pierwszą jest strefa obmywania narażona na bezpośrednie działanie opadów atmosferycznych, wiatrów i zanieczyszczeń. Należą do niej powierzchnie wystające i poziome nieosłonięte (np.: głowa, ramiona, mantolet , wysunięte kolano , podstawa rzeźby ). Zaobserwowano na niej rozmycie i mechaniczne wykruszenia (np. poprzez grad). Na płaszczyznach poziomych osadzają się opady bogate w szkodliwe substancje, śniegi kondensujące zawarte w sobie agresywne związki, pyły i zanieczyszczenia. Śnieg i wilgoć przyspieszyły w tej strefie odpadanie powłok malarskich.
Drugą, strefę kondensacji stanowią powierzchnie w załamaniach formy (np. pod połami mantoletu i załamania fałd rokiety), na które zewnętrzne czynniki atmosferyczne nie oddziaływają bezpośrednio. W tej strefie tworzą się skorupy nawarstwień w wyniku wynoszenia siłami grawitacji wody, niosącej rozpuszczone spoiwo i sole, ku powierzchni. Wysychając pozostawia nawarstwienia, których jest coraz więcej.
W trzeciej, strefie granicznej zaobserwowano złuszczenia warstwy przypowierzchniowej. Powstała ona w wyniku przemieszczania się wilgoci pomiędzy powyżej wspomnianymi strefami.
Stan zachowania powłok wynika również z rozmieszczenia ich względem stron świata. Warstwy znajdujące się od stron zachodniej i południowej pokrywają obiekt szczelnie, są twarde i mocno przylegają do powierzchni. Są osuszane przez częste wiatry zachodnie i nagrzewane przez promienie słoneczne. Mniej powłok zachowało się od strony północnej i wschodniej (wilgotne były miękkie a schnąc wolno odspajały się łatwiej) oraz na powierzchniach prostopadłych do opadów (na skutek ich mechanicznego działania).
Zaobserwowano również, że w niższych partiach każdego z elementów musiała dłużej utrzymywać się wilgoć ułatwiająca odpadanie warstw przemalowań. Jej obecność wynika z opadania grawitacyjnego wody w mokrym kamieniu zanim wyschnie.
Bezpośrednią przyczyną odspajania się powłok jest ich współczynnik rozszerzalności cieplnej różny od współczynnika rozszerzalności cieplnej kamienia. Warstwy nagrzewane przez promienie słoneczne w pierwszej kolejności zwiększają swoją powierzchnię względem podłoża. Następuje wówczas działanie sił ścinających poprzez co słabnie adhezja linoksydu do podłoża. Należy dodać, że wraz z linoksydem odchodzi minimalna warstewka skały, która w wyniku poniżej opisanych zjawisk oraz sił ścinających uległa dezintegracji.
Stan zachowania warstw malarskich miał również wpływ na rozmieszczenie i kondensację soli rozpuszczalnych w wodzie szkodliwych dla obiektu. Szczelne powłoki zatrzymywały pod swoją powierzchnią sole migrujące ku powierzchni podczas wysychania kamienia. Zjawisko to jest bardzo dobrze widoczne na cokole z inskrypcją gdzie po usunięciu warstwy malarskiej na powierzchni piaskowca zauważono bardzo duże różnice kolorystyczne pomiędzy miejscami dłuższego zalegania linoksydu (ciemnorudy kolor) a obszarami czystymi (jasnokremowy kolor).
Obraz zasolenia w zależnosci od stężenia soli pokrywa się z obrazem ubytków warstw przypowierzchniowych skały. Większe stężenie soli pod szczelną powłoką powodowało powstanie głębszych ubytków.
Obecność powłok malarskich przyczyniła się do dużych zmian w porowatości warstw przypowierzchniowych skały. Różnica pomiędzy porowatocią z głębokości poniżej 0,5 cm a z warstw przypowierzchniowych w wapieniu wynosi » 4% a w piaskowcu - » 1%.
Na górnej powierzchni cokołu z inskrypcją zaobserwowano pęknięcie przez środek na całej szerokości, ślad tego pęknięcia jest widoczny na powierzchniach bocznych i sięga mniej więcej 1/3 wysokości .
W obecnej fazie prac inskrypcja jest nieczytelna, pokryta grubą warstwą farby.

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH

W programie prac konserwatorskich, główne cele jakie postawiono konserwacji obiektu obejmowały problemy rekonstrukcji jak też usunięcia powłok malarskich.
Więcej na ten temat można poczytać w dokumentacji, która znajduje się w bibliotece na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych na ul. Wybrzeże Kociuszkowskie 37 lub kontaktując się ze mną .

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

ZALECENIA DLA UŻYTKOWNIKA

Obiekt eksponowany jest na powietrzu i w miejscu mało uczęszczanym i dlatego wymaga systematycznej kontroli. Do zadań użytkownika należałoby zabezpieczenie rzeźby przed ponownym aktem wandalizmu. Proponuje się tutaj zastosowanie oświetlenia automatycznie uruchamianego nocą oraz stałą opiekę.
Kamień pokryto preparatem hydrofobowym, który stopniowo ulega degradacji. Dlatego zaleca się doglądanie efektu hydrofobowego. W razie stwierdzenia dużej zwilżalności obiekt należy zaimpregnować ponownie (zaleca się konsultację preparatu z konserwatorem).
Mycie powierzchni raz do roku w porze letniej, przy użyciu wody i szczotek o miękkim włosiu, jest podstawowym zabiegiem wydłużającym efekty konserwacji. Równie ważna dla stanu zachowania jest najbliżej rosnąca roślinność. Zaleca się jej przycinanie.

ZAŁĄCZNIKI PISEMNE

DOKUMENTACJA BADAŃ SPECJALISTYCZNYCH

Dokumentacja badań specjalistycznych w tej wersji nie jest pełna. Zainteresowanych odsyłam na Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki A.S.P. w Warszawie do Katedry Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej i Elementów Architektury, ul. Wybrzeże Kościuszkowskie 37, lub proponuję skontaktować się ze mną (pole formularza na początku).

ZAŁĄCZNIK 2

Badania chemiczne

Badania chemiczne zostały przeprowadzone przez Marcina Witkowskiego w kwietniu i maju 1998 roku w Laboratorium Chemii Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie pod kierunkiem mgr Ireny Koss.

1. Program badań obejmował identyfikację:
   1. materiału skalnego;
   2. spoin;
   3. bolców;
   4. nawarstwień.
2. Miejsca pobrania prób:

Tabela 3.
Miejsca pobrania prób do badań mikrochemicznych.

ZAŁĄCZNIK 3

Badania na zawartość ilościową i jakościową soli rozpuszczalnych w wodzie

Badania na zawartość ilościową i jakościową soli rozpuszczalnych w wodzie zostały przeprowadzone przez Marcina Witkowskiego w czerwcu i listopadzie 1998 roku w Laboratorium Chemii Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk pięknych w Warszawie pod kierunkiem mgr Ireny Koss.

1. Miejsca pobrania prób

Do badań próbki pobrano z ośmiu miejsc na obiekcie. Z każdego miejsca pobrano po trzy próbki z trzech poziomów:

1. z powierzchni,
2. do 0,5 cm pod powierzchnią,
3. do 1 cm pod powierzchnią.

W sumie pobrano 24 próbki.

Tabela 4.
Miejsca pobrania prób do analizy ilościowej i jakościowej soli rozpuszczalnych w wodzie.

WNIOSKI

1. Zestawienie wyników przeprowadzonych badań pozwoliło na ich porównanie oraz potwierdzenie.
2. W zakresie prób pobranych z tego samego miejsca ilościowe rozłożenie soli dla każdego poziomu (powierzchnia, 0,5 cm i 1,0 cm) jest równomierne. Wyjątek stanowią trzy próby, w których zawartość soli przyjęła nieprawdopodobnie duże wyniki (próby 1c=47,9%, 7c=54,7%) lub wynik ujemny (próba 7a=-6,6) - wyników tych nie można brać pod uwagę, ponieważ powstały w skutek nałożenia się błędów pomiaru i nie jest możliwe powtórzenie badania. W przypadku prób 1c i 7c badanie metodą Merck'a stwierdza mniejszą zawartość soli.
3. We wszystkich badanych próbach stwierdzono obecność chlorków, siarczanów, azotanów i azotynów. Przy metodzie Merck'a w znacznej większości prób osiągnięto wartości minimalne. Porównując ze sobą wyniki prób stwierdzono równomierne rozłożenie soli każdego rodzaju w obiekcie oraz na różnych głębokościach od powierzchni.

ILUSTRACJE

FOTOGRAFIE

PRZED KONSERWACJĄ

PODCZAS KONSERWACJI

PO KONSERWACJI

RYSUNKI